Walcheren, meer dan duinen en dijken

De zee is nooit ver weg

De wind blaast een dunne strook zand over het fietspad. Rechts klinkt de branding, links ruikt het naar dennennaalden en droge grond. Een blik rondom volstaat: een bos. Op Walcheren. Dat hadden we niet verwacht.

Vóór we op de fiets stapten, was het beeld: stranden, duinen, dijken en open akkers. Veel lucht, weinig beschutting. Dat klopt, maar niet helemaal. Tussen zee en polders liggen ook bossen. Oude buitenplaatsen. Schaduwrijke lanen. Duinvalleien waar de zilte geur plaatsmaakt voor die van dennen en droog gras.

Ons wacht een fietstocht van 72 kilometer die over dit halve eiland voert. De zee is nooit ver weg. Soms verscholen achter een dijk of een rij bomen, maar altijd zichtbaar. Zilte lucht, krijsende meeuwen boven een akker,  wind die vandaag, kracht vijf uit het noordwesten, stevig aan het stuur trekt. Op de dijken komt hij vol tegen. In het bos valt hij bijna weg, nog zo’n verschil dat Walcheren tekent.

Geschiedenis van het water

Ooit was het schiereiland een eiland. De zee vormde het landschap, de mens paste het voortdurend aan; dijken, kreken en watergangen liggen als lijnen door de polders.

Bij Vrouwenpolder komt veel daarvan samen. Aan de ene kant het brede Noordzeestrand, aan de andere kant het Veerse Meer, waar jachten zeilen, motorboten varen en kitesurfers aan de lijnen hangen. 

Naast ons ligt de polder, met rechte wegen en akkers waar de wind vrij overheen trekt. Voor ons zien we de waterkeringen van de Deltawerken. In de verte ligt Neeltje Jans. Vroeger een werkeiland, nu een bezoekerscentrum.

Na een rit langs in het groen verscholen buitenplaatsen stuiten we op een kasteel. Vragen rijzen op, maar Westhove houdt zijn geheim goed bewaard. Niemand weet wie de eerste steen legde.

Misschien stond er al in de negende eeuw een houten motteburcht tegen de Vikingen, misschien waren het de Tempeliers die hier ooit zetelden. Zeker is alleen dat de abdij van Middelburg de grond in 1277 verwierf, en er een zomerverblijf van maakte. Stichters onbekend. Grachten zwijgen in alle talen, stenen houden hun geheim vast.

Licht van Domburg

In Domburg komen we in een andere wereld. Witte strandhuisjes, terrassen, villa’s uit de Belle Époque. Vanaf de negentiende eeuw groeide het dorp uit tot mondaine badplaats voor de welgestelden. Die kwamen voor de schone lucht. 

Kunstenaars als Jan Toorop en Piet Mondriaan trokken naar het dorp voor het licht. Dat verandert hier voortdurend. Een wolk schuift voor de zon, het water wordt donker. Even later breekt het licht weer door en liggen er zilveren banen over de golven.

Op de boulevard staat de Mondriaanbank, geschilderd in de stijl van de schilder. In een hoek zit Nehalennia, een inheemse godin die in de Romeinse tijd als beschermster van scheepvaart en handel werd vereerd. Mondriaan heeft dit bankje nooit gezien, maar het draagt wel zijn kleuren.

Bos tussen de duinen

Net buiten Domburg rijden we De Manteling in, het bos- en duingebied tussen het dorp en Oostkapelle. De overgang is abrupt: de zilte lucht maakt plaats voor hars en droge naalden.

Meidoorn, vlier en braam langs het pad, oude buitenplaatsen als Westhove en Berkenbosch tussen de bomen. Even lijkt het alsof we op de Veluwe fietsen, tot het bos ophoudt en de wind weer opsteekt.

Het fietspad gaat verder, door de duinen. Zand waait in dunne slierten over het asfalt, helmgras buigt dezelfde kant op, beneden rolt de branding over het brede strand. We kijken uit op zee, polders en dorpen: op Walcheren ligt alles dicht bij elkaar.

Zoutelande en de zuidkust

In Zoutelande flaneren drommen mensen over de boulevard, terrassen vol, overal fietsen. In gedachten horen we het lied van BLØF, dat het dorp bij een breed publiek bekendgemaakt heeft.

Een paar kilometer verderop verandert het beeld opnieuw. Westkapelle ligt in de wind, golven slaan tegen de basaltblokken van de zeedijk. In het dorp rijst de vuurtoren op: de top van de voormalige Sint-Willibrorduskerk, in 1831 door brand verwoest. Alleen de toren bleef staan, en diende sindsdien als baken voor de scheepvaart.

Boven op de zeedijk staat een Sherman-tank. Buitenlandse toeristen klimmen erop voor de foto, spierballen rollend. Het stoort ons. Dit is geen kermisattractie. Deze plek verdient een moment van bezinning: een groene tank, een stalen herinnering aan de strijd die hier tachtig jaar geleden werd gevoerd.

In 1944 vernielden geallieerde bombardementen de dijken, om de Duitse verdediging te breken. Grote delen van Walcheren kwamen onder water te staan. Na zware gevechten bij Westkapelle, Vlissingen en Domburg was het eiland op 8 november in geallieerde handen.

Vlissingen, schepen op de Westerschelde

Richting Vlissingen varen grote zeeschepen, sommige hoger dan de flats langs de boulevard, vlak langs de kust. Een loodsboot komt langszij, sleepboten maken vast aan een zeeschip en verdwijnen achter de romp. Aan de overkant ligt de industriële horizon van de Sloehaven.

Bij het standbeeld van Michiel de Ruyter is het stil. De admiraal staat er, verrekijker in de hand, met de rug naar het stuurwiel. Deze zeeheld voer met zijn vloot de ketting over de rivier de Medway kapot en versloeg de Engelsen.

De Ruyter zag dat de Nederlandse zeemacht behoefte had aan gespecialiseerde soldaten die zowel aan boord van oorlogsschepen konden vechten als getraind waren voor amfibische landingen. Dit initiatief bleek een strategische meesterzet. Het Korps Mariniers speelde een cruciale rol bij historische successen, zoals de beroemde Tocht naar Chatham in 1667. Een jeugdherinnering komt  boven. Het eerste boek dat ik las ging over hem.

Tegenwind naar Arnemuiden

We gaan door. Weer die wind. En dan de lege polder: uien, aardappelen, rechte wegen. Op naar de klok van Arnemuiden.

Als de klok van Arnemuiden 

welkom thuis voor ons zal luiden

Dit lied staat op het repertoire van menig shantykoor. De vreugde erin is niet zonder droefenis, want Arnemuiden is van oudsher een vissersplaats en menig schip is op zee gebleven.

De kerk stamt uit 1858, maar in de toren zit een veel ouder verhaal: een astronomisch getijdenuurwerk uit 1589, gemaakt door de Delftse uurwerkmaker Jan Dirksz. Coop. Het wijst niet alleen de tijd aan, de maanbol geeft de maanstand aan, de getijdenschijf het moment van eb en vloed. Dan klinkt de klok. Ook voor ons.

Veere en Schotland

Verder gaat het weer. Langs het water. Tegen de wind in. Op naar Veere waar smalle straatjes naar de historische haven leiden. Oude pakhuizen, stenen gevels en de Schotse Huizen herinneren aan de tijd dat de stad een toonaangevend handelscentrum was. Vanaf 1541 was het de officiële stapelplaats voor Schotse goederen als wol, huiden en zalm.

Aan de Markt staat het oude stadhuis met zijn gotische gevel; iets verderop rijst de Grote Kerk op, gesticht in 1332 en in 1543 ingewijd. Na de Reformatie en de Franse bezetting verloor ze haar religieuze functie en diende ze als hospitaal en pakhuis.

Bij het winkeltje van Saar liggen Zeeuwse producten die niet uit een souvenirwinkel lijken te komen, maar gewoon bij deze provincie horen. Wij gaan niet met lege handen de winkel uit. Geen Zeeuwse babbelaars, wel een zakje drop.

Tijd voor de slotetappe, richting Serooskerke. De laatste kilometers: 72 kilometer zit er al op, en de wind blijft tegenwerken.

Bos. Dat is het beeld dat blijft hangen. Niet de boulevard of de vuurtoren. Niet eens de zee. Wel het bos waarvan we die ochtend nog niet wisten dat het op Walcheren lag.