een landschap anders dan verwacht
Vlakte hadden we verwacht. Kale weilanden, een enkel meer, de horizon zo strak als een liniaal en af en toe een wit zeil boven het gras. Dat is het beeld dat bij Friesland hoort, maar Gaasterland houdt zich daar niet aan.
Het bos ruikt naar dennen en droog hout. De weg glooit zachtjes op en neer over wat hier gaasten heet: heuvels die nergens hoger komen dan tien meter boven zeeniveau. Na kilometers vlak Nederland voelt het aan als een bescheiden gebergte. Het doet ons denken aan Limburg, of aan Luxemburg.
Even later breekt het dichte loofbos abrupt open. Daar ligt het IJsselmeer, bijna even groen als de weilanden ernaast, onder een lucht vol zware wolken. De wind waait aanhoudend uit het noordwesten, dwars over de IJsselmeerdijk.
Na Walcheren, Den Helder en Texel treft die wind ons deze zomer ook in Gaasterland. Steeds diezelfde tegenwind, alsof de Nederlandse kust erop uit is om fietsers tegen te houden. En steeds weer die verrassing van een landschap dat afwijkt van wat we hadden verwacht.
Heuvels van keileem
Wat hier onder de grond zit, verklaart wat erboven ligt. Zo’n 150.000 jaar geleden, tijdens het Saalien, schoven gletsjers vanuit het noordoosten over dit gebied en zetten een mengsel van keien, zand en leem af. Toen het ijs smolt, bleven de ruggen liggen: de gaasten, en langs de kust de kliffen.
Het Roode Klif bij Warns is het hoogst. Deze verhoging stijgt ruim tien meter boven de zeespiegel uit en is opgebouwd uit roodachtig keileem dat zijn kleur dankt aan verroest ijzer in de bodem.
Op de top staat een zwerfkei met een inscriptie: Leaver dea as slaef. Op 26 september 1345 versloegen de Friezen hier een leger van graaf Willem IV van Holland, een veldslag die de Friese autonomie decennialang overeind hield.
Stilte in Mirns en Laaksum
Bij Mirns staat een andere herinnering aan geweld. Op de begraafplaats staat een klokkenstoel met een schilddak. Niet het oorspronkelijke bouwwerk: dat werd op 22 december 1943 verwoest toen een Amerikaanse B-24 Liberator, geraakt door een Duitse jager, een noodlanding probeerde te maken.
Het toestel tuimelde dwars over de begraafplaats. Drie van de tien bemanningsleden overleefden de crash. In 1953 werd de klokkenstoel herbouwd en ingericht als herdenkingsplaats.
In Laaksum is het stil. Twee of drie huizen achter de dijk, een boot en een vissershaventje dat te boek staat als het kleinste van Europa. Het plaatselijke restaurant is gesloten. In een gebouwtje waar vroeger haring werd gezouten, is nu een eetgelegenheid.
Achter de dijk fotograferen we de negentiende-eeuwse woning van visserman Johannes Vogelenzang, destijds het enige katholieke gezin van het dorp. Hij voer met de HL 71, een Staverse jol. Het water klotst tegen de kade; verder is er niemand.
Rijkdom en rimpelingen
Verderop, bij Stavoren, pauzeren we bij de sluis. In de haven staat het standbeeld van het Vrouwtje van Stavoren. Het volksverhaal over een gouden ring en graan dat in zee werd gestort, maar achter de sage gaat een harde economische werkelijkheid schuil. In de veertiende eeuw vormde Stavoren als Hanzestad een cruciale poort voor de graan- en houtimport uit de Oostzee.
Veranderende zeestromingen, het langzaam dichtslibben van de meanderende vliestroom en verschuivende handelsroutes naar de Hollandse steden dwongen de stad op de knieën. Het standbeeld verbeeldt een legende die het verval niet verklaart, maar de herinnering aan de verdwenen rijkdom levend houdt.
Tussen Stavoren en Hindeloopen ligt Molkwerum, ooit bekend als de Friese Doolhof. Het dorp verrees op zeven of acht kleine eilandjes, zogeheten pôllen, onderling verbonden door tientallen bruggetjes.
Rechte straten ontbraken; huizen stonden willekeurig gebouwd om de beschikbare droge grond te benutten. Veel grachten zijn inmiddels gedempt, maar de onregelmatige opzet van het straatbeeld herinnert nog aan die structuur.
Lijst van bezochte plaatsen
- Harich naar Roode Klif (Warns): 7 km
- Roode Klif (Warns) naar Mirns: 3 km
- Mirns naar Laaksum: 3 km
- Laaksum naar Stavoren: 6 km
- Stavoren naar Molkwerum: 4 km
- Molkwerum naar Hindeloopen: 6 km
- Hindeloopen naar Koudum / Galamadammen: 7 km
- Koudum / Galamadammen naar Hemelum: 3 km
- Hemelum naar Bakhuizen: 4 km
- Bakhuizen naar Harich: 7 km
Zodra we Hindeloopen naderen, staat de wind nog steeds pal op de kop. De haven ligt vol jachten die moeite hebben met afmeren tegen de stroom in. Hindeloopen kreeg stadsrechten in 1225. Fietsers rijden door de nauwe straten, de terrassen zitten vol.
Iets verderop bij Koudum leidt de route langs Galamadammen, waar vanaf 1621 tol werd geheven op de scheepvaart. Pas in de jaren veertig van de vorige eeuw werd dit recht afgekocht. We fietsen door de tunnel onder het Johan Frisokanaal door, terwijl boven ons zeilboten voorbijglijden.
Vlak bij De Morra, het meer dat is ontstaan in dezelfde ijstijd die de gaasten en kliffen vormde, draait de weg af naar het oosten. Via Bakhuizen rijden we na vijftig kilometer rondom de kliffen en gaasten terug naar Harich, met de wind nu eindelijk in de rug. Boven het weiland trekt een groep ganzen over, moeiteloos deze keer.
Praktische informatie
- Route: fietstocht rond de Gaasterlandse kliffen en het Johan Frisokanaal.
- Afstand: circa 50 kilometer.
- Bezienswaardigheden: Roode Klif (Warns), Klokkenstoel Mirns, Vissershaven Laaksum, Molkwerum.
- Ondergrond: verharde fietspaden, licht glooiend terrein.
Geef een reactie